De ontwikkeling van het menselijk bewustzijn is direct gerelateerd aan de culturele evolutie, die op haar beurt weer afhankelijk is van ieders plek op aarde, de context waarin je leeft. Er onderscheiden zich grofweg drie grote systemen, die elkaar ook door de tijd heen opvolgen. De overgang kan als groot worden ervaren, vandaar het gebruik van de naam ‘systeemsprong’.

Op dit moment, begin 21e eeuw, vindt met name in het westen een doorbraak plaats naar het systeem van communicatieve zelfsturing, het derde systeem.

De drie systemen

1. Allereerst is er het natuurlijke familiesysteem. Hierin is de familie, de stam bepalend. Er is relatieve eenvoud in structuren, leiderschap en relaties zijn vooral persoonlijk, er is groepsdruk of -dwang, en vooral nog ongeschreven regels en gebruiken. Heerschappij in dit systeem kan doorschieten naar dictaturen. Veel mensen op aarde leven nog in dit systeem. Dat kan ook gedeeltelijk zijn, bijvoorbeeld. leven in een familie met sterke onderlinge regels, in het grotere geheel van een democratie.

2. Daarna komt het sociaal regelsysteem. Regels en relaties worden geformaliseerd, er komen veel wetten en bepalingen. Zeker in de Westerse wereld is dit nog dominant en grote organisaties zitten hier bijna allemaal nog in. Democratie en rechtvaardigheid komen op en zijn grote verworvenheden, maar dat kan doorslaan in bureaucratie en zo een grote remmende kracht zijn. Meer en meer beperkende regels in een wereld waarin de inter-afhankelijkheid juist steeds verder toeneemt, werken niet. Oplossingen worden te vaak aangedragen vanuit een vaststaand aanbod en spelen niet werkelijk in op een vraag. Herkenbaar? Het formele organisatiesysteem is dominant in plaats van het sociale systeem. Dan is iemands functie belangrijker dan zijn of haar missie. Mensen dienen te voldoen aan de prestatie-eisen van hun functie, en is er een hiërarchische ordening van verantwoordelijkheid in posities. Ook werkt het anciënniteitprincipe in de ordening uit het eerste systeemniveau (pioniersfase/familiesysteem) nog sterk door.

3. Vervolgens komt de doorbraak naar het systeem van communicatieve zelfsturing. We zitten nu volop in die overgang, we worden collectief uitgenodigd dit proces te faciliteren. In het nieuwe systeem wordt afstand gedaan van beheersing van bovenaf via regels. Regels verdwijnen niet, maar komen ten dienste te staan van mensen en relaties. En niet andersom zoals we nu nog vaak gewend zijn. Dit systeem is holistisch, wat wil zeggen allesomvattend: alles krijgt een gelijkwaardige plek, hiërarchie verdwijnt. NB: (centrale) sturing verdwijnt niet! Deze wordt alleen anders ingevuld.

In het nieuwe systeem is ‘sturen op vragen’ het uitgangspunt: wat wil je echt en wat heb je nodig? Hoe gaan we het organiseren om dat voor elkaar te krijgen? Met deze manieren van doen is al veel geëxperimenteerd door sommige mensen en organisaties, zoals netwerk- en ketenorganisaties. Dit systeem zal steeds verder zichtbaar worden en doorbreken.

Systeemsprong en eigen kracht

Op bepaalde momenten in de geschiedenis volgen de systemen elkaar op. Dan vindt er een grote overgang, een sprong, plaats van het ene naar het andere systeem. In deze systeemsprong laten we het oude systeem als zodanig voor wat het is, maar we nemen wel de verworvenheden mee. Het is een synthese.

De huidige systeemsprong is de tweede in de geschiedenis van de bewuste mens (homo sapiens). De eerste sprong was de overgang van het natuurlijke familiesysteem naar het sociaal regelsysteem. De eerste twee systemen zijn vooral gericht op leren van het verleden, het opkomende systeem is een emergent systeem, dat wil zeggen leren van de toekomst terwijl die ontstaat. De Nederlandse cultuur van stelselmatig overleg maakt de condities voor de systeemsprong bij uitstek geschikt.

Door de huidige, tweede systeemsprong gaan we ons meer en meer richten op twee zaken die wederkerig zijn:

1.       de ontwikkeling van de eigen kracht van het verantwoordelijk individu als deel van de gemeenschap, op ieder collectief niveau. Vice versa.

2.       de bijdrage van de gemeenschap vanuit het grotere geheel aan de ontwikkeling van de eigen individuele kracht.

Tijdens het leven staat dus de ontwikkeling van de individuele authentieke eigen kracht in dienst van de gemeenschap centraal. Er is dus sprake van een win-win relatie ten behoeve van het collectief èn het individu. Dat klinkt wellicht paradoxaal. We zijn niet gewend te denken dat zoiets kan. Het is echter niet meer of/of, maar en/en!

De drie opeenvolgende systemen zijn ook te herkennen in bestaande sociale systemen. In de levenscyclus van organisaties vallen ze samen met de pioniers-, de differentiatie- en de integratiefase. Deze ontwikkelingsfasen in iedere organisatie zijn bekend in de organisatiekunde sinds 1960.